Nằm cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 40km, chùa Tây Phương là một trong những công trình tôn giáo sở hữu giá trị kiến trúc và điêu khắc gỗ cổ truyền đỉnh cao nhất Việt Nam. Bài viết dưới đây, Du Lịch Checkin sẽ giới thiệu về chùa Tây Phương, phân tích chuyên sâu hệ thống tượng Phật, đồng thời cung cấp những kinh nghiệm đi lễ thực tế để bạn có một chuyến chiêm bái trọn vẹn.
Giới thiệu về chùa Tây Phương
Trước khi bắt đầu hành trình leo núi Câu Lâu vãn cảnh, du khách cần nắm rõ các thông tin cơ bản về vị trí, lịch sử và hệ thống thờ tự của ngôi cổ tự này.
Chùa Tây Phương ở đâu, giá vé tham quan?
Chùa Tây Phương có tên chữ là Sùng Phúc Tự, ngôi chùa tọa lạc trên đỉnh núi Câu Lâu, thuộc địa phận xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội.
Để giúp bạn dễ dàng lên kế hoạch, dưới đây là bảng thông tin cơ bản:
| Thông tin |
Chi tiết thực tế
|
| Khoảng cách |
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 40km về phía Tây.
|
| Chùa Tây Phương bao nhiêu bậc |
Du khách phải leo qua 237 bậc thang lát đá ong.
|
| Giá vé chùa Tây Phương |
10.000 VNĐ/người (áp dụng chung cho cả khách nội địa và quốc tế).
|
| Miễn phí vé |
Miễn phí vào các ngày: 30, mùng 1, mùng 2, mùng 3 Tết Nguyên Đán và Ngày Di sản văn hóa (23/11).
|
Lịch sử hình thành của chùa Tây Phương
Về lịch sử hình thành, hiện có nhiều câu chuyện và truyền thuyết khác nhau liên quan đến chùa Tây Phương. Một số tài liệu dân gian cho rằng chùa có thể đã xuất hiện từ thế kỷ thứ III hoặc gắn liền với giai thoại Tiết độ sứ Cao Biền (864-868) xây dựng để “chấn yểm long mạch”. Tuy nhiên, dựa trên các chứng tích vật chất và văn bia còn lưu lại, giới nghiên cứu xác định ngôi chùa được xây dựng quy mô vào thời nhà Mạc, dưới triều vua Mạc Phúc Nguyên (1547-1561), với niên đại cụ thể thường được ghi nhận là năm Giáp Dần (1554).
Sau đó, chùa trải qua nhiều đợt trùng tu lớn. Năm 1632, dưới triều Lê Thần Tông, chùa được sửa sang lại, trong đó xây dựng thượng điện 3 gian, hậu cung, hai hành lang với tổng cộng 20 gian. Đến khoảng giai đoạn 1657-1682, do Tây Đô Vương Trịnh Tạc chỉ đạo, chùa được phá cũ và xây mới lại chùa cùng cổng tam quan.
Đến năm 1794, dưới thời Tây Sơn, chùa được đại tu toàn diện, hình dáng kiến trúc tổng thể gần như được định hình thành cảnh quan ta thấy ngày nay. Nhiều nguồn văn hóa và di tích ghi nhận rằng từ sau đợt tu sửa này, chùa Tây Phương vẫn giữ được bố cục và phong cách kiến trúc tiêu biểu của giai đoạn Tây Sơn, dù sau đó có các lần tu bổ nhỏ.
Hiện nay chùa còn lưu giữ một quả chuông đồng được đúc năm Cảnh Thịnh thứ 2 (1794), mang niên hiệu của vua Cảnh Thịnh – thời Tây Sơn. Theo một số truyền thuyết địa phương, khi nhà Nguyễn lên ngôi, vua Gia Long từng có chủ trương xóa bỏ các dấu tích của nhà Tây Sơn, để bảo tồn bảo vật, người dân đã khéo léo đục bỏ chữ “Cảnh Thịnh” trên chuông thay vì đập phá, nhờ đó quả chuông vẫn được giữ nguyên vẹn đến ngày nay, trở thành hiện vật quan trọng gắn với lịch sử và văn hóa của chùa.
Năm 2014, chùa Tây Phương chính thức được xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt, ghi nhận giá trị về kiến trúc, lịch sử và văn hóa của ngôi chùa trong hệ thống di tích quốc gia Việt Nam.
Chùa Tây Phương thờ ai?
Chùa Tây Phương là cơ sở tôn giáo thờ Phật theo phái Đại thừa (Bắc Tông). Điện thờ của chùa quy tụ hệ thống tượng Phật giáo vô cùng đồ sộ, được sắp xếp theo một trật tự không gian nghiêm ngặt.
Tại đây thờ các vị chư Phật và Bồ Tát tiêu biểu như: Bộ Tam Thế Phật (Quá khứ, Hiện tại, Vị lai), bộ Di Đà Tam Tôn, Phật Thích Ca (Tượng Tuyết Sơn), Phật Di Lặc, Bồ Tát Văn Thù, Bồ Tát Phổ Hiền, cùng hệ thống Bát Bộ Kim Cương (8 vị hộ pháp) và 18 vị Tổ sư truyền đăng. Ngoài ra, khuôn viên chùa còn có Miếu Sơn Thần thờ Thần núi và Đức Ông (tức ngài Cấp Cô Độc – vị thí chủ lớn nhất thời Đức Phật tại thế).
Kiến trúc chùa Tây Phương có gì nổi bật?
Kiến trúc chùa Tây Phương Thạch Thất Hà Nội là sự kết tinh tài hoa của những người thợ mộc vùng Tổng Nủa. Ngôi chùa tuân theo một quy hoạch không gian từ thấp lên cao, hòa quyện tuyệt đối với thiên nhiên.
Lộ trình chiêm ngưỡng kiến trúc chùa đi qua các hạng mục sau:
Tam Quan Hạ, Tam Quan Thượng và Miếu Sơn Thần
Từ chân núi, công trình đầu tiên là Tam Quan Hạ. Cấu trúc này tượng trưng cho ba cách nhìn của Phật giáo: “hữu quan” (sự vật hiện hữu), “không quan” (sự vô thường) và “trung quan” (sự trung dung).
Bước qua 237 bậc đá ong mang màu nâu đỏ đặc trưng của xứ Đoài, du khách sẽ đến Tam Quan Thượng. Điểm nhấn tại đây là hai câu thơ khắc trên cột trụ:
“Bảy đóa sen vàng nâng gót ngọc
Ba ngàn thế giới đón Như Lai”
Câu thơ gợi nhắc đến sự kiện Đức Phật đản sinh. Nằm tách biệt phía bên trái là Miếu Sơn Thần với diện tích khiêm tốn, kiến trúc gỗ lợp ngói, vừa thờ thần núi vừa là nhà thờ Đức Ông.
Quần thể Chùa Hạ, Chùa Trung, Chùa Thượng
Bước vào khuôn viên chính, kiến trúc chùa Tây Phương gây ấn tượng mạnh bởi bố cục mặt bằng hình chữ Tam (三), bao gồm 3 nếp nhà nằm song song nhau: Chùa Hạ, Chùa Trung và Chùa Thượng.
Bố cục này không chỉ độc đáo về hình khối mà còn chứa đựng triết lý sâu xa:
- Về mặt thời gian: Chùa Thượng tượng trưng cho Quá khứ, Chùa Trung là Hiện tại và Chùa Hạ là Tương lai. Dụng ý thiết kế Chùa Trung có phần cổ diêm (khoảng cách giữa 2 tầng mái) cao 1,4m – vọt lên cao nhất trong 3 tòa mang thông điệp: Con người sống ở hiện tại là trân quý nhất.
- Về mặt lịch sử: Chữ Tam (三) gồm 3 vạch ngang, đại diện cho quẻ Càn (Trời). Dưới thời Tây Sơn, việc thiết kế này còn ngầm nhắc đến 3 anh em nhà Tây Sơn. Nếu thêm một nét dọc ở giữa sẽ thành chữ Vương (王), trong đó vua Quang Trung ở chính giữa là người thống nhất đất nước.
Các vách tường của chùa không trát vữa mà để lộ những viên gạch Bát Tràng nung đỏ mộc mạc. Trên tường trổ những ô cửa sổ hình tròn, biểu thị triết lý “Sắc sắc không không” của nhà Phật. Toàn bộ cột gỗ lim khổng lồ bên trong đều được kê trên các tảng đá xanh khắc hình cánh sen úp ngược.
Hệ mái đao cong vút và trần nhà ngói ngũ hành
Hệ thống mái của 3 tòa nhà được làm theo kiểu chồng diêm 2 tầng 8 mái. Các góc mái vươn cao với phần đầu đao bằng đất nung chạm nổi hình rồng phượng, hoa lá mềm mại. Khắp các đầu bẩy, xà nách đều được chạm trổ tinh xảo đề tài tứ linh, lá đề, hoa sen và đặc biệt là họa tiết lá Đu Đủ hay còn gọi là hoa Ưu Đàm mang ý nghĩa viên mãn, không ưu phiền.
Điều làm nên sự độc nhất vô nhị của chùa Tây Phương là hệ thống mái kép:
- Lớp ngói ngoài: Là loại ngói mũi hài hay ngói lá đề cỡ lớn, mỗi viên nặng gần 2kg, được xếp gài vào nhau vững chắc.
- Lớp ngói trong (Trần nhà): Không dùng rui mè thông thường, trần chùa được tạo thành từ các ô gỗ hình vuông. Bên trong mỗi ô đặt một viên ngói lót không tráng men nhưng khi nung tự tạo ra 5 màu tự nhiên như xanh, đỏ, trắng, vàng, tím. Nhìn từ dưới lên, trần chùa rực rỡ như một chiếc áo cà sa ngũ sắc của nhà Phật, tạo cảm giác linh thiêng và hư ảo.
Sự thật về 18 vị La Hán chùa Tây Phương
Bộ tượng 18 vị La Hán nơi đây đã trở thành nguồn cảm hứng bất hủ cho bài thơ cùng tên của nhà thơ Huy Cận sáng tác năm 1960. Tuy nhiên, đằng sau danh xưng quen thuộc ấy là một sự thật lịch sử và tôn giáo ít người biết.
Các vị La Hán chùa Tây Phương thực chất là ai?
Theo chia sẻ của Thượng tọa Thích Tiến Đạt (Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam), người dân thường gọi bộ tượng này là 18 vị La Hán. Nhưng thực chất, đây là 18 vị Tổ truyền đăng (các vị Tổ sư nối truyền chánh pháp của Thiền tông từ Ấn Độ), chứ không phải 18 vị La Hán của Phật giáo Trung Quốc.
Hệ thống tượng này được các nghệ nhân tạc dựa trên cuốn sách “Ngự chế thiền uyển thống yếu kế đăng lục” do Tổ Như Sơn biên soạn dưới thời Vua Lê. Cuốn sách ghi chép về 28 vị Tổ ở Tây Trúc Ấn Độ. Chư tổ Việt Nam đã chọn ra 18 vị trong số đó để tạc tượng.
Con số 18 không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên. Trong triết lý Phật giáo, số 18 tượng trưng cho 18 phương tiện nhận thức: 6 căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) + 6 trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) = sinh ra 6 thức. Nếu không biết tu tập, 18 yếu tố này sẽ tạo ra phiền não, nếu biết tu, sẽ đắc đạo thành chánh quả.
Giải mã triết lý nhân sinh qua từng pho tượng
Toàn bộ hệ thống tượng được tạc bằng gỗ mít nguyên khối và sử dụng kỹ thuật sơn son thếp vàng từ 15 đến 20 lớp, giúp tượng tồn tại hàng trăm năm mà không bị mối mọt.
Khác với vẻ tĩnh tại lý tưởng hóa thường thấy ở tượng Phật, các vị Tổ chùa Tây Phương được tạc theo phong cách hiện thực sống động. Mỗi pho tượng mang một tư thế bộc lộ rõ hỉ, nộ, ái, ố và chứa đựng một bài học giáo lý sâu sắc:
- Tổ Xà Dạ Đa (Cầm que gãi lưng): Bức tượng miêu tả ngài đang cầm một chiếc que gãi lưng. Ý nghĩa rằng ngài chứng đạo quả ngay trong khoảnh khắc đang gãi lưng (đại diện cho chữ “Xúc”). Điều này thể hiện triết lý sự giác ngộ có thể đến từ những hành động đời thường nhất, không cần tìm kiếm đâu xa.
- Tổ Phật Đà Nan Đề (Ngoáy tai): Tượng có động tác đang dùng ngón tay ngoáy tai. Hàm ý nhắc nhở con người tu nhĩ căn: Đừng dùng tai để nghe chuyện thị phi, đúng sai của thế gian sinh ra phiền não, mà hãy xoay vào bên trong để lắng nghe lương tâm của chính mình.
- Tổ Phật Đà Mật Đa (Cầm kinh): Tượng tay cầm cuốn sách, ngón tay chỉ lên trời. Thể hiện lời răn dạy đọc sách để tìm chân lý, nhưng đừng kẹt vào câu chữ mà quên mất bản chất của sự giải thoát.
- Tổ Ca Tỳ Ma La: Tượng đứng hiên ngang, có một con mãng xà đại diện cho cái ác quấn quanh chân và tay nhưng gương mặt ngài vẫn điềm nhiên thanh thản. Ý nghĩa rằng dùng sự tĩnh tại và lòng từ bi rộng lớn để cảm hóa cái ác.
Hệ thống 64 tượng Phật giáo và 34 Bảo vật Quốc gia
Bên cạnh 18 vị Tổ truyền đăng, chùa Tây Phương còn là một bảo tàng điêu khắc với tổng cộng 64 pho tượng Phật giáo, phần lớn có niên đại từ cuối thế kỷ 18. Năm 2015, có 34 pho tượng tại chùa đã được Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia.
Những kiệt tác nổi bật khác phải kể đến:
- Tượng Tuyết Sơn: Được đặt ở Chùa Trung, miêu tả Đức Phật Thích Ca trong 6 năm tu khổ hạnh trên núi tuyết. Tượng màu đen thẫm, tay chân gầy khẳng khiu, xương sườn nổi rõ, đôi mắt trũng sâu hướng về nội tâm. Đây được đánh giá là một trong những pho tượng đẹp nhất Việt Nam.
- Hệ thống Bát Bộ Kim Cương: Gồm 8 pho tượng Hộ Pháp cao chừng 3 mét, uy dũng nhưng mang nét mặt nhân hậu.
- Tượng Vi Đà Tôn Thiên Bồ Tát: Tượng Hộ pháp này hai tay chắp hầu Phật, thanh gươm để ngang tay biến thành chữ “Thập” (十). Chi tiết thanh gươm để ngang mang một ý nghĩa nhân văn: Báo hiệu ngôi chùa này có cung cấp bữa ăn và chỗ nghỉ chân cho chư tăng ni vân du thập phương.
Kinh nghiệm đi chùa Tây Phương
Là một di tích tôn giáo lớn, việc nắm rõ các kinh nghiệm đi lễ sẽ giúp bạn có một chuyến hành hương trọn vẹn và văn minh.
Lễ hội chùa Tây Phương diễn ra vào ngày nào?
Lễ hội truyền thống chùa Tây Phương được tổ chức quy mô lớn từ ngày mùng 6 đến mùng 10 tháng 3 Âm lịch hằng năm . Vào dịp này, chùa tổ chức nghi thức “Chạy đàn” (nhiễu Phật) cực kỳ đặc sắc, cùng nhiều trò chơi dân gian mang đậm chất xứ Đoài như kéo co, vật, cờ người, rối nước.
Đặc biệt, vào ngày 02/04/2025, Lễ hội chùa Tây Phương đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao quyết định công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.
Đi lễ chùa Tây Phương cầu gì?
Người dân đến chùa Tây Phương với tâm thế hướng thiện, sám hối lỗi lầm và tìm kiếm sự bình an. Phật tử thường cầu nguyện cho quốc thái dân an, gia đạo êm ấm, sức khỏe dồi dào và trí tuệ sáng suốt để vượt qua những hỉ nộ ái ố của cõi trần thế.
Lưu ý quan trọng khi đi lễ
- Quy định chụp ảnh: Để bảo vệ các Bảo vật Quốc gia và giữ sự tôn nghiêm, ban quản lý cấm tuyệt đối việc quay phim, chụp ảnh bên trong các gian thờ. Du khách chỉ được phép ghi hình phong cảnh kiến trúc bên ngoài sân chùa.
- Sắm lễ vật: Vì đây là cơ sở thuần Phật giáo, bạn chỉ nên dâng lễ chay. Tuyệt đối không mang lễ mặn và không đốt vàng mã trong khuôn viên chùa.
- Trang phục & thể lực: Do phải leo 237 bậc đá ong khá dốc, bạn nên mặc trang phục lịch sự, thoáng mát và đi giày thể thao hoặc giày bệt êm chân.
FAQ – Câu hỏi thường gặp khi đến chùa Tây Phương
Đi xe bus nào đến được chùa Tây Phương?
Nếu không sử dụng phương tiện cá nhân, bạn có thể bắt tuyến xe bus số 89 (Bến xe Yên Nghĩa – Bến xe Sơn Tây). Tuyến xe này có điểm dừng đỗ tại khu vực ngã tư Thạch Xá, cách chùa khoảng 2km. Từ đây, bạn có thể đi bộ tản cảnh hoặc thuê xe ôm để di chuyển vào chân núi.
Leo chùa Tây Phương có mệt không? Người già đi được không?
Hành trình vượt qua hơn 230 bậc đá ong là một thử thách nhỏ về thể lực. Tuy nhiên, các bậc thang được thiết kế khá rộng, độ dốc vừa phải và bề mặt đá ong bám chân, không trơn trượt. Dọc hai bên đường lên núi có rợp bóng cây xanh mát và được lắp đặt hệ thống tay vịn kim loại chắc chắn. Vì vậy, người già và trẻ nhỏ có thể đi lại an toàn, chỉ cần vừa đi vừa nghỉ ngơi hợp lý.
Xung quanh chùa Tây Phương có đặc sản gì làm quà không?
Ngay khu vực chân núi và trên đường dẫn vào chùa (khu vực xã Thạch Xá), bạn sẽ bắt gặp rất nhiều cơ sở làm và bán Chè Lam - thức quà đặc sản nổi tiếng nhất của Thạch Thất. Miếng chè lam dẻo thơm mùi nếp, cay nồng vị gừng và ngọt bùi của mật mía là món quà quê tuyệt vời để bạn mang về biếu người thân sau chuyến đi lễ.
Vượt lên trên những giá trị kiến trúc, chùa Tây Phương là một kho tàng vô giá về nghệ thuật điêu khắc và triết lý nhân sinh sâu sắc của người Việt. Hy vọng với những phân tích chuyên sâu và kinh nghiệm thực tế từ Du Lịch Checkin, bạn đã sẵn sàng cho một chuyến hành hương để tận mắt chiêm ngưỡng vẻ đẹp Đệ nhất cổ tự xứ Đoài này!
Văn Mạnh là một travel blogger với 5 năm kinh nghiệm du lịch Việt Nam, đã đặt chân đến hơn 40 tỉnh thành. Với chuyên môn sâu về lên lịch trình tự túc và khám phá ẩm thực địa phương, Mạnh cam kết mang đến những bài viết review chân thực và các mẹo du lịch hữu ích, giúp bạn có một chuyến đi trọn vẹn và tiết kiệm nhất.